تانک T-90 از دهه ۱۹۹۰ وارد خدمت شد و به مرور به ستون فقرات نیروهای زرهی روسیه تبدیل شد. تانک T-90 روسیه در واقع حاصل تجربههای به دست آمده از توسعه تانکهای T-72 و T-80 است و با هدف ایجاد یک تانک قدرتمند، قابل اعتماد و کمهزینهتر نسبت به برخی طرحهای پیشرفته شوروی طراحی شد.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، روسیه با مشکلات اقتصادی گستردهای روبهرو شد و امکان تولید انبوه تانکهای بسیار گرانقیمت وجود نداشت. در چنین شرایطی، مهندسان روسی تصمیم گرفتند با بهرهگیری از فناوریهای موجود، یک تانک مدرن و کارآمد تولید کنند. نتیجه این تلاشها به شکل تانک T-90 ظاهر شد.
نخستین نسخه این تانک در سال ۱۹۹۲ رسماً وارد خدمت ارتش روسیه شد. کارخانه اورال واگن زاود در شهر نیژنی تاگیل مسئول اصلی تولید آن بود. طی سالهای بعد نسخههای مختلفی از این تانک ساخته شد که شامل T-90A، T-90M و مدلهای صادراتی متعدد بودند. T-90 از زمان ورود به خدمت در چندین درگیری نظامی مورد استفاده قرار گرفته و کشورهای مختلفی نیز آن را خریداری کردهاند. امروزه هند، الجزایر و چند کشور دیگر از کاربران اصلی این تانک محسوب میشوند.
دلایل ساخت تانک T-90
در دهه ۱۹۸۰ ارتش شوروی به دنبال جایگزینهایی برای تانکهای قدیمیتر خود بود. تانک T-80 به عنوان یک طرح پیشرفته معرفی شده بود اما هزینه تولید و نگهداری آن بسیار بالا بود. موتور توربینی این تانک سوخت زیادی مصرف میکرد و نگهداری آن نیز پیچیده بود.
در همین زمان تانک T-72 به عنوان یک گزینه ارزانتر و سادهتر شناخته میشد. مهندسان روسی تصمیم گرفتند بهترین ویژگیهای دو خانواده T-72 و T-80 را با یکدیگر ترکیب کنند. هدف اصلی ساخت تانکی بود که بتواند در میدان نبرد مدرن زنده بماند، قدرت آتش بالایی داشته باشد و در عین حال هزینه تولید آن قابل کنترل باشد.
افزون بر این، ظهور موشکهای ضدتانک پیشرفته و مهمات انرژی جنبشی جدید باعث شده بود تانکهای نسل قدیمیتر نیازمند حفاظت بیشتری باشند. به همین دلیل سامانههای حفاظتی جدید در طراحی T-90 نقش مهمی پیدا کردند.
نخستین نمونههای تولیدشده T-90
اولین نمونههای تولیدی تانک T-90 در اوایل دهه ۱۹۹۰ ساخته شدند. این نسخهها شباهت زیادی به آخرین مدلهای T-72 داشتند اما در زمینه تجهیزات الکترونیکی، سامانه کنترل آتش و حفاظت زرهی ارتقا یافته بودند. در نسخههای اولیه از برجک ریختهگری شده استفاده میشد. همچنین سامانه دفاعی اشتورا-۱ و زره واکنشی کنتاکت-۵ به عنوان ویژگیهای مهم این تانک معرفی شدند. این تجهیزات باعث شدند T-90 نسبت به بسیاری از تانکهای موجود در آن زمان مقاومت بیشتری در برابر موشکهای ضدتانک داشته باشد.
مشخصات کامل تانک T-90 روسیه
برخی از مهمترین مشخصات این تانک عبارتاند از:
- کشور سازنده: روسیه
- سال ورود به خدمت: ۱۹۹۲
- خدمه: ۳ نفر
- وزن رزمی: حدود ۴۶ تا ۴۸ تن بسته به نسخه
- سلاح اصلی: توپ صافلوله ۱۲۵ میلیمتری
- برد عملیاتی: حدود ۵۵۰ کیلومتر
- حداکثر سرعت جادهای: حدود ۶۰ کیلومتر بر ساعت
- سامانه بارگذار خودکار: دارد
- قابلیت شلیک موشک هدایتشونده از داخل توپ: دارد
وجود سامانه بارگذار خودکار باعث شده خدمه تانک تنها سه نفر باشند. ویژگی از زمان معرفی خانواده T-64 در تانکهای شوروی رایج شد و در T-90 نیز حفظ گردید.
موتور و سامانه پیشرانه
نسخههای اولیه از موتور V-84MS استفاده میکردند که حدود ۸۴۰ اسب بخار قدرت تولید میکرد. بعدها موتور V-92S2 با قدرت هزار اسب بخار روی بسیاری از نسخهها نصب شد. در مدلهای پیشرفتهتر مانند T-90M قدرت موتور به حدود ۱۱۳۰ اسب بخار افزایش یافت. این افزایش توان باعث بهبود تحرک تانک در زمینهای ناهموار شد.
موتورهای دیزلی تانک T-90 نسبت به موتورهای توربینی T-80 مصرف سوخت کمتری دارند و تعمیر و نگهداری آنها نیز سادهتر است. همین موضوع یکی از دلایل موفقیت صادراتی T-90 به شمار میرود.
حداکثر سرعت و برد عملیاتی
تحرک بالا یکی از ویژگیهای مهم T-90 محسوب میشود. این تانک میتواند در جاده به سرعتی نزدیک به ۶۰ کیلومتر بر ساعت برسد. در مسیرهای ناهموار سرعت عملیاتی کمتر خواهد بود اما همچنان توان عبور از زمینهای دشوار را حفظ میکند.
برد عملیاتی استاندارد حدود ۵۵۰ کیلومتر است. در صورت استفاده از مخازن سوخت خارجی، این مقدار میتواند افزایش پیدا کند. چنین بردی به یگانهای زرهی امکان میدهد بدون نیاز به سوختگیری مکرر عملیات طولانیتری انجام دهند. تانک T-90 روسیه همچنین قادر است از موانع آبی کمعمق عبور کند و با تجهیزات ویژه از رودخانههای عمیقتر نیز بگذرد.
انواع مهمات قابل استفاده
توپ اصلی ۱۲۵ میلیمتری این تانک توانایی استفاده از انواع مختلف مهمات را دارد:
- مهمات انرژی جنبشی ضدزره
- گلولههای خرج گود ضدتانک
- گلولههای انفجاری شدید
- گلولههای چندمنظوره
- موشکهای هدایتشونده ضدتانک شلیکشونده از لوله توپ
تنوع مهمات به فرماندهان اجازه میدهد در برابر اهداف مختلف از مناسبترین نوع گلوله استفاده کنند. اهداف میتوانند شامل تانکها، استحکامات، خودروهای زرهی سبک یا نیروهای پیاده باشند.
تسلیحات ثانویه تانک T-90
علاوه بر توپ اصلی، T-90 دارای چندین سلاح کمکی است. یک مسلسل هممحور ۷٫۶۲ میلیمتری در کنار توپ اصلی نصب شده است. این سلاح برای مقابله با نیروهای پیاده و اهداف سبک مورد استفاده قرار میگیرد. روی برجک نیز معمولاً یک مسلسل سنگین ۱۲٫۷ میلیمتری نصب میشود. این مسلسل توانایی درگیری با اهداف هوایی کمارتفاع مانند بالگردها و پهپادها را نیز دارد. ترکیب توپ اصلی و تسلیحات ثانویه باعث شده T-90 بتواند طیف گستردهای از تهدیدها را در میدان نبرد پوشش دهد.
زره کامپوزیتی تانک T-90
زره این تانک از ساختار کامپوزیتی چندلایه تشکیل شده که ترکیبی از فولاد، مواد غیرفلزی و لایههای محافظتی دیگر را شامل میشود. هدف از استفاده از زره کامپوزیتی افزایش مقاومت در برابر گلولههای ضدزره و موشکهای خرج گود است. این نوع زره نسبت به فولاد یکپارچه کارایی بسیار بیشتری دارد و بدون افزایش شدید وزن میتواند حفاظت بالاتری فراهم کند. در قسمت جلویی برجک و بدنه بیشترین ضخامت حفاظتی دیده میشود زیرا این بخشها بیشترین احتمال برخورد مستقیم را دارند.
سامانه حفاظت واکنشی کنتاکت-۵
کنتاکت-۵ یکی از معروفترین سامانههای زره واکنشی روسیه است. سامانه از بلوکهای انفجاری ویژه تشکیل شده که روی سطح تانک نصب میشوند. هنگامی که یک موشک یا گلوله ضدزره به این بلوکها برخورد میکند، انفجار کنترلشده داخل آنها رخ میدهد. این انفجار مسیر نفوذ مهمات مهاجم را مختل کرده و توان نفوذ آن را کاهش میدهد.
ویژگی مهم کنتاکت-۵ این است که علاوه بر مقابله با مهمات خرج گود، تا حدی در برابر گلولههای انرژی جنبشی نیز اثرگذار است. به همین دلیل هنگام معرفی، توجه بسیاری از کارشناسان نظامی جهان را جلب کرد.
سامانه دفاعی اشتورا-۱
اشتورا-۱ یکی از نخستین سامانههای دفاع نرم نصبشده روی تانکهای روسی بود. وظیفه اصلی این سامانه کاهش احتمال اصابت موشکهای هدایتشونده ضدتانک است. سامانه با استفاده از حسگرها، پرتابگرهای دودزا و فرستندههای فروسرخ تلاش میکند سامانه هدایت موشکهای مهاجم را دچار اختلال کند. در صورت تشخیص تهدید، خدمه میتوانند پرده دود ایجاد کنند و دید سامانه هدایت موشک را محدود سازند.
همچنین تانک T-90 در نسخههای مختلف به تجهیزات دید در شب و سامانههای تصویربرداری حرارتی مجهز شده است. تجهیزات به خدمه اجازه میدهند اهداف را در تاریکی، مه، دود یا شرایط نامساعد جوی شناسایی کنند. سامانههای حرارتی بر اساس گرمای اجسام کار میکنند و حتی در تاریکی کامل نیز قابلیت کشف هدف را حفظ میکنند. در مدلهای جدیدتر مانند T-90M کیفیت حسگرها به شکل محسوسی افزایش یافته است.
مقایسه تانک T-90 روسیه و لئوپارد 2 آلمان
مقایسه T-90 روسی و تانک لئوپارد 2 آلمانی یکی از موضوعات همیشگی میان کارشناسان نظامی است. هر دو تانک در رده تانکهای اصلی میدان نبرد قرار میگیرند اما فلسفه طراحی متفاوتی دارند. لئوپارد 2 از ابتدا با تأکید بر حفاظت بالا، فضای داخلی بیشتر و تجهیزات الکترونیکی پیشرفته طراحی شد. در مقابل T-90 بر وزن کمتر، ابعاد کوچکتر و هزینه تولید پایینتر تمرکز دارد.
از نظر وزن، بیشتر نسخههای لئوپارد 2 سنگینتر از T-90 هستند. این وزن بیشتر معمولاً به معنای حفاظت زرهی بالاتر است اما میتواند تحرک راهبردی را کاهش دهد. در سوی دیگر، وزن کمتر T-90 حملونقل و جابهجایی آن را آسانتر میکند.
در زمینه قدرت آتش، هر دو تانک از توپهای بسیار قدرتمند استفاده میکنند. توپ ۱۲۵ میلیمتری T-90 قابلیت شلیک موشک هدایتشونده را دارد، در حالی که لئوپارد 2 از توپ ۱۲۰ میلیمتری ساخت آلمان بهره میبرد که دقت و عملکرد بسیار خوبی دارد.
در بخش سامانههای الکترونیکی و حسگرها، نسخههای جدید لئوپارد 2 معمولاً برتری محسوسی دارند. با این حال نسخه T-90M نسبت به مدلهای قدیمی پیشرفت قابل توجهی داشته و فاصله را کاهش داده است.
