پژوهش تازه: نوزادان مادران مبتلا به کم‌خونی مغز کوچک‌تری دارند
یک پژوهش جدید درباره پیامدهای کم‌خونی مادر در دوران بارداری نشان داده است که این وضعیت با تفاوت در ساختار مغز کودکان از ماه‌های نخست زندگی ارتباط دارد. این مطالعه در قالب یک بررسی تصویربرداری عصبی روی کودکان متولدشده در آفریقای جنوبی انجام شده و پژوهشگران حجم بخش‌های مختلف مغز را با استفاده از تصویربرداری MRI در طول دو سال نخست زندگی بررسی کرده‌اند.
در این پژوهش، ۳۹۴ زوج مادر و کودک در یک مطالعه جمعیتی تحت پیگیری قرار گرفتند و بخشی از کودکان در حدود ۳، ۶، ۱۲، ۱۸ و ۲۴ ماهگی تصویربرداری شدند. کم‌خونی مادران بر اساس معیارهای سازمان جهانی بهداشت در دوران بارداری مشخص شد. نتایج نشان داد تفاوت حجم برخی ساختارهای مغزی در کودکانی که مادرشان در دوران بارداری کم‌خونی داشته است، از حدود ۱۲ ماهگی قابل مشاهده بود.
کاهش حجم داخل جمجمه در کودکان
در گروهی که با MRI میدان پایین بررسی شدند، کودکانی که مادران کم‌خون داشتند به طور میانگین ۳.۷۷ درصد حجم داخل جمجمه‌ای کمتری در طول دو سال نخست زندگی داشتند. حجم این ناحیه شاخصی برای اندازه کلی فضای داخل جمجمه است و در تحلیل ساختار مغز مورد استفاده قرار گرفت.
پژوهشگران همچنین تفاوت‌هایی را در بخش‌های مشخصی از مغز مشاهده کردند. حجم پوتامن در کودکان این گروه به طور میانگین ۳.۳۲ درصد کمتر بود. در بررسی‌های مربوط به سن، حجم هسته دمی در ۱۸ ماهگی ۳.۷۰ درصد و در ۲۴ ماهگی ۴.۲۹ درصد کمتر گزارش شد.
تفاوت در جسم پینه‌ای مغز نیز در طول پیگیری افزایش پیدا کرد. حجم این ساختار در ۱۲ ماهگی ۴.۳۹ درصد و در ۲۴ ماهگی ۶.۲۷ درصد کمتر بود. جسم پینه‌ای مجموعه‌ای از رشته‌های عصبی است که ارتباط میان نیمکره راست و چپ مغز را برقرار می‌کند.
- حجم داخل جمجمه: ۳.۷۷ درصد کمتر در گروه کودکان متولدشده از مادران مبتلا به کم‌خونی
- حجم پوتامن: ۳.۳۲ درصد کمتر در طول دوره بررسی
- هسته دمی: ۳.۷۰ درصد کمتر در ۱۸ ماهگی و ۴.۲۹ درصد کمتر در ۲۴ ماهگی
- جسم پینه‌ای: ۴.۳۹ درصد کمتر در ۱۲ ماهگی و ۶.۲۷ درصد کمتر در ۲۴ ماهگی
بررسی مغز با دو نوع دستگاه MRI
این پژوهش از دو فناوری تصویربرداری استفاده کرد؛ MRI استاندارد با میدان مغناطیسی ۳ تسلا و MRI با میدان بسیار پایین ۶۴ میلی‌تسلا. در یک مطالعه مرتبط که برای اعتبارسنجی روش تصویربرداری انجام شد، اطلاعات ۷۸ کودک با هر دو دستگاه مقایسه شد و پژوهشگران تطابق بالایی میان اندازه‌گیری‌های دو سیستم برای حجم داخل جمجمه، هسته دمی، پوتامن و جسم پینه‌ای پیدا کردند.
استفاده از MRI با میدان بسیار پایین اهمیت عملی نیز دارد، زیرا چنین دستگاه‌هایی می‌توانند دسترسی به تصویربرداری مغز کودکان را در مناطقی که امکانات تصویربرداری پیشرفته محدود است، آسان‌تر کنند. پژوهشگران در مطالعه اصلی از این روش برای پیگیری تغییرات ساختاری مغز در سال‌های ابتدایی زندگی استفاده کردند.
در این مطالعه، کم‌خونی مادر در دوران بارداری با تفاوت در ساختار مغز کودک از دوره نوزادی و شیرخوارگی همراه بود و این تفاوت‌ها در برخی نواحی مغز تا ۲۴ ماهگی قابل مشاهده باقی ماند.
مطالعات قبلی چه چیزی نشان داده‌اند؟
نتایج جدید با یافته‌های مطالعات قبلی همین گروه پژوهشی هم‌راستا است. در یک مطالعه منتشرشده درباره کودکان حدود ۳۴ ماهه، کم‌خونی مادر در دوران بارداری با کاهش حجم هسته دمی، پوتامن و جسم پینه‌ای ارتباط داشت. در آن بررسی، حجم هسته دمی در دو طرف مغز حدود ۵.۳ درصد کمتر، حجم پوتامن سمت چپ حدود ۴.۳۳ درصد کمتر و حجم جسم پینه‌ای حدود ۷.۷۵ درصد کمتر گزارش شد.
یک مطالعه دیگر که روی کودکان ۶ تا ۷ ساله انجام شد نیز کاهش حجم جسم پینه‌ای و هسته دمی را در کودکانی که مادرشان در دوران بارداری کم‌خونی داشت، نشان داد. در این بررسی، حجم جسم پینه‌ای حدود ۶.۷۷ درصد و حجم هسته دمی چپ و راست به ترتیب حدود ۵.۹۸ و ۶.۱۲ درصد کمتر بود.
- مطالعه جدید، تغییرات ساختاری مغز را از دوران شیرخوارگی بررسی کرده است.
- مطالعات قبلی نیز تفاوت حجم برخی ساختارهای مغزی را در سنین بالاتر گزارش کرده‌اند.
- کم‌خونی کودک پس از تولد در تحلیل مطالعه جدید عامل اصلی تفاوت حجم مغز شناخته نشد.
- در مطالعه جدید، کمبود آهن مادر به تنهایی ارتباط مشخصی با حجم کلی یا منطقه‌ای مغز کودک در گروه MRI میدان پایین نشان نداد.
کم‌خونی مادر و رشد مغز جنین
هموگلوبین برای انتقال اکسیژن در بدن ضروری است و دوران بارداری به دلیل افزایش نیاز مادر و جنین به اکسیژن، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. آهن نیز برای تولید هموگلوبین و رشد سیستم عصبی جنین مورد نیاز است. پژوهش‌های قبلی نشان داده‌اند که کم‌خونی فقر آهن مادر می‌تواند با تغییرات رشد عصبی جنین همراه باشد.
در یک مطالعه روی ۷۰ نوزاد کامل متولدشده از مادران مبتلا به کم‌خونی فقر آهن، تصویربرداری MRI در روزهای سوم تا پنجم پس از تولد انجام شد. نتایج آن پژوهش کاهش حجم هیپوکامپ در نوزادان این گروه را نشان داد و هرچه شدت کم‌خونی مادر بیشتر بود، کاهش حجم هیپوکامپ نیز بیشتر مشاهده شد.
این یافته‌ها به بررسی اثرات کم‌خونی دوران بارداری بر رشد عصبی کودکان مربوط است و نشان می‌دهد که پژوهش درباره سلامت مادر در دوران بارداری فقط به شاخص‌های مربوط به مادر محدود نمی‌شود و رشد ساختار مغز کودک در سال‌های نخست زندگی نیز در مطالعات تصویربرداری مورد بررسی قرار گرفته است.
ابرار صنعتی گزارش می‌دهد که پژوهشگران همچنان از تصویربرداری MRI برای بررسی ارتباط میان شرایط دوران بارداری و رشد مغز کودکان در سنین مختلف استفاده می‌کنند.
