شواهدی از مصرف مواد روانگردان توسط انسانها در ۲۵ هزار سال پیش پیدا شد
شواهد بهدستآمده از دندانهای انسانهای شکارگر-گردآورنده در جزیره سولاوسی اندونزی نشان میدهد مصرف یک ماده گیاهی روانگردان میتواند به حدود ۲۵ هزار سال پیش بازگردد. پژوهشگران این ماده را دانه درخت نخل آرکا یا همان «بتل نات» معرفی کردهاند.
نتایج یک پژوهش جدید باستانشناسی نشان میدهد انسانها در اواخر عصر یخبندان، مدتها پیش از شکلگیری کشاورزی، از یک ماده گیاهی دارای ترکیبات روانگردان استفاده میکردند. این شواهد از بقایای انسانی کشفشده در دو محوطه باستانی در جزیره سولاوسی اندونزی به دست آمده و در مجله Science Advances منتشر شده است.
شواهد از دندانهای انسانهای عصر یخبندان
تیم پژوهشی بقایای دو انسان شکارگر-گردآورنده را بررسی کرد. قدیمیترین فرد در بازه زمانی ۲۵ هزار تا ۱۶ هزار سال پیش زندگی کرده است. فرد دوم نیز بین ۷۶۰۰ تا ۶۳۰۰ سال پیش میزیسته است. هر دو مجموعه بقایای انسانی دارای فرورفتگیهای عمیق و گرد روی دندانها بودند؛ الگویی که با فرسایش معمول ناشی از خوردن غذا تفاوت داشت.
بررسی شکل این شیارها نشان داد که دندانها برای مدت طولانی با یک جسم سخت و گرد در تماس بودهاند. اندازه فرسایش با دانههای کامل میوه درخت Areca مطابقت داشت. پژوهشگران احتمال دادند این افراد دانه آرکا را بدون خرد کردن برای مدت طولانی داخل دهان نگه میداشتند و آن را با زبان و دندان جابهجا میکردند.
وجود ترکیب روانفعال در دندانها
برای بررسی این فرضیه، پژوهشگران بقایای دندانها را از نظر ترکیبات شیمیایی آزمایش کردند و آرکولین (Arecoline) را شناسایی کردند. آرکولین ترکیب اصلی روانگردان موجود در دانه آرکا است و میتواند بر فعالیت سیستم عصبی اثر بگذارد.
آزمایشهای جداگانه نیز نشان داد نگهداشتن دانه کامل آرکا در محیط شبیهسازیشده دهان میتواند باعث آزاد شدن آرکولین شود. این یافته با الگوی فرسایش دندانها همخوانی داشت و فرضیه مصرف طولانیمدت دانههای آرکا را تقویت کرد.
دانه آرکا چه اثری دارد؟
امروزه دانه آرکا در بسیاری از مناطق جنوب و جنوبشرق آسیا و اقیانوس آرام مصرف میشود. روش رایج امروزی معمولاً شامل ترکیب دانه فرآوریشده با آهک هیدراته و مواد دیگر است. افزودن آهک باعث افزایش فراهمی زیستی ترکیبات فعال دانه میشود.
مصرف دانه آرکا میتواند احساس هوشیاری بیشتر، سرخوشی خفیف و افزایش انرژی ایجاد کند. پژوهشگران معتقدند شیوه مصرف انسانهای باستانی با روش رایج امروزی تفاوت داشته و آنان احتمالاً دانه کامل را برای مدت طولانی در دهان نگه میداشتند.
فرسایش شدید دندانها
فرسایش ایجادشده روی دندانهای افراد مورد مطالعه فقط یک نشانه مصرف نبود. در برخی دندانها آسیب تا بخش پالپ داخلی پیش رفته بود. چنین آسیبی میتوانست باعث درد شدید، دشواری در غذا خوردن و افزایش احتمال عفونت مزمن دندان شود.
پژوهشگران احتمال دادهاند اثر بیحسکننده و ضد درد آرکولین ممکن است باعث شده باشد این ماده برای کاهش درد دندان مورد استفاده قرار گیرد. با ادامه این عادت، تماس مداوم دانه سخت با دندانها نیز میتوانسته آسیب بیشتری ایجاد کند.
مشخصات کشف باستانشناسی
- محل کشف: جزیره سولاوسی، اندونزی
- قدیمیترین بقایا: حدود ۲۵ هزار تا ۱۶ هزار سال پیش
- نوع ماده: دانه آرکا یا بتل نات
- ترکیب شناساییشده: آرکولین
- نوع شواهد: فرسایش غیرمعمول دندان و بررسی زیستمولکولی
- شیوه احتمالی مصرف: نگهداشتن و مکیدن دانه کامل در دهان
- مجله علمی: Science Advances
- تاریخ انتشار پژوهش: ۹ سپتامبر ۲۰۲۶
- شناسه مقاله: DOI: 10.1126/sciadv.aei1901
قدمت مصرف مواد روانگردان
پیش از این پژوهش، شواهد باستانشناسی مربوط به مصرف مواد روانگردان قدمتی کمتر داشتند. در مقاله جدید، شواهد تولید و مصرف نوعی نوشیدنی تخمیری در اسرائیل با قدمت حدود ۱۳ هزار سال بهعنوان نمونهای قدیمی از مصرف ماده روانگردان مطرح شده است. یافتههای سولاوسی این بازه زمانی را چند هزار سال عقبتر میبرد و نشان میدهد مصرف مواد گیاهی دارای اثر روانگردان پیش از آغاز کشاورزی نیز وجود داشته است.
با این حال، پژوهشگران تأکید کردهاند که نمونه موجود محدود به دو فرد است و مشخص نیست این شیوه مصرف دانه آرکا تا چه اندازه در میان جوامع شکارگر-گردآورنده آن دوره رواج داشته است. مقاله منتشرشده در Science Advances این رفتار را قدیمیترین شواهد ثبتشده از مصرف عادتوار یک ماده گیاهی دارای اثر روانگردان معرفی میکند.
این یافته در ابرار صنعتی بر اساس پژوهش منتشرشده در Science Advances و دادههای باستانشناسی مربوط به بقایای انسانی سولاوسی بررسی شده است. جزئیات مربوط به فرسایش دندان، شناسایی آرکولین و آزمایشهای انجامشده در مقاله علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ ثبت شده است.
پژوهشگران میگویند مصرف دانه آرکا در سولاوسی تا ۲۵ هزار سال پیش قابل ردیابی است؛ شواهدی که تاریخ ثبتشده استفاده عادتوار از یک ماده گیاهی روانفعال را به دورهای پیش از کشاورزی بازمیگرداند.
