تانک چلنجر 2 (Challenger 2) یکی از برجستهترین نمونههای تانک اصلی نبرد (Main Battle Tank) در نیروی زمینی بریتانیا به شمار میرود که از اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی وارد خدمت شده است. این تانک که توسط شرکت ویکِرز دفنس سیستمز (اکنون بخشی از راینمتال بیایاس لند) طراحی گردید، به عنوان یک بازطراحی گسترده از تانک چلنجر ۱ پدید آمد و هدف اصلی آن تأمین برتری آتش، حفاظت بالا و قابلیت اطمینان در میدان نبرد بود. چلنجر ۲ با تمرکز بر سنتهای ارتش بریتانیا، از جمله استفاده از توپ خاندار ۱۲۰ میلیمتری، به یکی از مقاومترین تانکهای جهان تبدیل شد و در عملیاتهای مختلف از جمله در عراق و مناطق دیگر به کار گرفته شده است.
این وسیله زرهی سنگین با وزن تقریبی ۶۲٫۵ تن (و تا ۷۵ تن با ماژولهای زرهی اضافی) طراحی شده تا در برابر تهدیدات متنوع، از جمله مهمات ضدزره پیشرفته، ایستادگی کند. خدمه آن شامل چهار نفر است: فرمانده، توپچی، بارگذار و راننده. موتور قدرتمند دیزلی ۱۲۰۰ اسب بخاری آن امکان حرکت با سرعت حداکثر ۵۹ کیلومتر بر ساعت در جاده را فراهم میکند و برد عملیاتی حدود ۵۵۰ کیلومتر دارد. چلنجر ۲ نه تنها در ارتش بریتانیا بلکه در ارتش سلطاننشین عمان نیز به کار گرفته شده و اخیراً تعدادی از آن به اوکراین ارسال گردید.
طراحی و توسعه تانک چلنجر 2
طراحی تانک چلنجر 2 ریشه در نیاز ارتش بریتانیا به جایگزینی تانک چلنجر ۱ دارد که خود از دهه ۱۹۸۰ در خدمت بود. در اواسط دهه ۱۹۸۰، شرکت ویکِرز به صورت خصوصی پروژهای را آغاز کرد تا یک تانک پیشرفتهتر بسازد که بتواند با تهدیدات دوران جنگ سرد و پس از آن مقابله کند. این پروژه بر پایه تجربههای بهدستآمده از تانک چیفتن و چلنجر ۱ شکل گرفت و تغییرات اساسی در زره، سامانه تسلیحاتی و سامانه کنترل آتش به وجود آورد. هدف اصلی، دستیابی به حفاظتی برتر از آنچه در تانکهای غربی همچون تانک لئوپارد ۲A۷ رایج بود، همراه با حفظ توپ خاندار بریتانیایی بود که امکان استفاده از مهمات انفجاری فشرده (HESH) را فراهم میکند.
پس از آزمایشهای گسترده در اواخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل ۱۹۹۰، ارتش بریتانیا در سال ۱۹۹۳ سفارش تولید انبوه را داد و نخستین تانکها در سال ۱۹۹۸ وارد خدمت شدند. این فرآیند توسعه نشاندهنده تعهد بریتانیا به استقلال در طراحی تسلیحات سنگین بود، زیرا برخلاف بسیاری از کشورهای ناتو که به سمت توپهای خاندار صافروی (smoothbore) حرکت کردند، بریتانیا بر حفظ قابلیتهای منحصربهفرد توپ خاندار اصرار ورزید. در طول سالها، ارتقاهای متعددی برای بهبود سامانههای الکترونیکی، حفاظت و تحرک اعمال شد تا تانک بتواند با تهدیدات نوظهور همگام بماند. این ارتقاها شامل افزودن ماژولهای زرهی واکنشی، بهبود سامانه دید و هدفگیری و افزایش قابلیتهای ارتباطی بود.
ویژگیهای فنی و مشخصات تانک چلنجر 2
| ویژگی | مشخصات |
|---|---|
| کشور سازنده | بریتانیا |
| طول | 7.62 متر |
| عرض | 3.5 متر |
| ارتفاع | 2.5 متر |
| وزن | 62.5 تن |
| موتور | قوی 1200 اسب بخار |
| سرعت | 59 کیلومتر در ساعت |
| تسلیحات | توپ 120 میلیمتری، مسلسلهای 7.62 میلیمتری |
تانک چلنجر ۲ از نظر فنی یکی از پیچیدهترین وسایل زرهی دوران خود به شمار میرود. ابعاد آن شامل طول حدود ۸٫۳ متر (بدون احتساب لوله توپ)، عرض ۳٫۵ متر (۴٫۲ متر با زره اضافی) و ارتفاع ۲٫۵ متر است. وزن پایه آن حدود ۶۲٫۵ تن بوده و با نصب بستههای زرهی اضافی به ۷۵ تن میرسد. این افزایش وزن به منظور تقویت حفاظت در برابر تهدیدات مدرن صورت گرفته است.
موتور ۱۲ سیلندر دیزلی پرکینز (Perkins) CV12-6A با قدرت ۱۲۰۰ اسب بخار، نیروی محرکه اصلی تانک را تأمین میکند. این موتور که با گیربکس دیوید براون TN54 ترکیب شده، شش دنده جلو و دو دنده عقب دارد و امکان حرکت در زمینهای ناهموار را فراهم میآورد. سیستم تعلیق هیدروگاز (hydropneumatic) به تانک کمک میکند تا در سرعتهای بالا ثبات داشته باشد و ضربههای ناشی از ناهمواریها را جذب کند. مصرف سوخت نسبتاً بالا یکی از نقاط ضعف این موتور است، اما قابلیت اطمینان آن در شرایط جنگی اثبات شده است.
سامانه تسلیحاتی اصلی و مهمات تانک چلنجر ۲
سامانه تسلیحاتی اصلی تانک چلنجر 2، توپ ۱۲۰ میلیمتری L30A1 است که یک توپ خاندار ۵۵ کالیبر به طول حدود ۶٫۶ متر محسوب میشود. این توپ که از فولاد با استحکام بالا ساخته شده و دارای روکش کروم است، از نظر دقت و برد یکی از بهترینها در جهان به شمار میرود. ویژگی برجسته آن، توانایی شلیک مهمات انفجاری فشرده (High-Explosive Squash Head) است که برای نابودی تانکها، استحکامات و نیروهای پیادهنظام بسیار مؤثر است.
توپ قادر به شلیک انواع مهمات از جمله مهمات ضدزره پرتابشونده با پره تثبیتکننده (APFSDS) و مهمات انفجاری چندمنظوره است. سرعت شلیک حدود ۸ گلوله در دقیقه و ظرفیت حمل ۴۷ تا ۵۰ گلوله اصلی است. سامانه کنترل آتش الکتریکی و پایدارکننده دو صفحهای، دقت بالایی در حالت حرکت فراهم میکند. علاوه بر این، یک مسلسل زنجیری ۷٫۶۲ میلیمتری L94A1 به صورت هممحور و یک مسلسل عمومی ۷٫۶۲ میلیمتری L37A2 بر روی برجک نصب شده که مجموعاً ۴۲۰۰ گلوله برای آنها حمل میشود.
زره و حفاظت تانک چلنجر ۲
حفاظت تانک چلنجر ۲ بر پایه زره نسل دوم چوبام (Chobham) است که با نام مستعار دورچستر (Dorchester) شناخته میشود. این زره کامپوزیتی شامل لایههای سرامیکی، فولاد و مواد محرمانه دیگر است که مقاومت بسیار بالایی در برابر مهمات شیمیایی-انفجاری و پرتابههای انرژی جنبشی ایجاد میکند. طراحی زره به گونهای است که بخش عمده مهمات ورودی را منحرف یا جذب مینماید و شانس بقای خدمه را به شدت افزایش میدهد.
در نسخههای ارتقایافته، ماژولهای زره واکنشی و زره اضافی به بدنه و برجک افزوده شده تا در برابر تهدیدات راکتهای ضدتانک دستی و موشکهای هدایتشونده مقاومت بیشتری داشته باشد. یکی از نقاط قوت این تانک، جداسازی مهمات از خدمه است که خطر انفجار زنجیرهای را کاهش میدهد. در عملیات واقعی، این تانک بارها توانسته چندین ضربه مستقیم را تحمل کند و همچنان عملیاتی بماند که این امر آن را به یکی از مقاومترین تانکهای جهان تبدیل کرده است.
- لایهبندی زره: ترکیب مواد کامپوزیتی با لایههای سرامیکی و فلزی برای جذب انرژی پرتابه
- ماژولهای اضافی: نصب بستههای زره واکنشی در بخشهای آسیبپذیر مانند جلو و طرفین
- حفاظت سقف: تقویت سقف برجک در برابر مهمات حمله از بالا
- سیستم حفاظت فعال: در برخی نسخهها، امکان افزودن سامانههای مقابلهای الکترونیکی
- جداسازی مهمات: استفاده از محفظههای جداگانه برای کاهش خطر انفجار ثانویه
سامانه کنترل آتش و الکترونیک
سامانه کنترل آتش چلنجر 2 شامل سامانه دید حرارتی و لیزری پیشرفته برای فرمانده و توپچی است. فرمانده از یک منظره پانورامیک چرخان استفاده میکند که امکان شناسایی ۳۶۰ درجه را فراهم میآورد. توپچی نیز به منظره حرارتی با قابلیت بزرگنمایی بالا مجهز است که برد شناسایی را تا چند کیلومتر افزایش میدهد.
سیستم پایدارسازی الکتریکی امکان شلیک دقیق در حال حرکت را میدهد و سامانه مدیریت میدان نبرد اطلاعات را به صورت واقعی به خدمه منتقل میکند. در ارتقاهای بعدی، نمایشگرهای دیجیتال و قابلیت ادغام با شبکههای ارتباطی مدرن اضافه شد تا هماهنگی با دیگر واحدها بهبود یابد. این سامانهها به تانک اجازه میدهند تا اهداف را در فاصلههای دور شناسایی و نابود کند.
عملکرد رزمی در عملیاتهای واقعی
تانک چلنجر 2 نخستین بار در سال ۲۰۰۳ در جریان تهاجم به عراق به کار گرفته شد. در نبردهای اطراف بصره، این تانکها نقش مهمی در پشتیبانی آتش و نابودی تانکهای عراقی ایفا کردند. یکی از برجستهترین ویژگیها، ثبت رکوردهای شلیک از فاصله دور بود که نشاندهنده دقت بالای توپ خاندار آن است. در طول عملیات، هیچ تانک چلنجر ۲ به طور مستقیم توسط آتش دشمن از بین نرفت و تنها یک مورد به دلیل آتش دوستانه آسیب دید.
در افغانستان نیز این تانک در نقش پشتیبانی از نیروهای پیادهنظام به کار رفت و توانمندی خود را در زمینهای ناهموار نشان داد. مقاومت بالا در برابر مینها و راکتهای ضدتانک، بقای خدمه را تضمین کرد. این عملکرد رزمی نشان داد که طراحی بریتانیایی بر حفاظت خدمه اولویت بالایی قائل است.
کاربران و تلاشهای صادراتی تانک چلنجر 2
کاربران اصلی تانک چلنجر ۲ عبارتند از ارتش بریتانیا با حدود ۲۲۷ دستگاه (پیش از ارتقاها) و ارتش عمان با ۳۸ دستگاه. تلاشهای صادراتی شامل نسخه صادراتی چلنجر ۲ئی (Challenger 2E) بود که در سال ۲۰۰۲ برای رقابت در مناقصه یونان ارائه شد، اما موفق به پیروزی نگردید. پس از آن، بازاریابی صادراتی متوقف گردید.
اخیراً تعدادی از این تانکها به اوکراین ارسال شد تا در برابر تهدیدات مدرن به کار گرفته شود. این اقدام نشاندهنده اعتماد به قابلیتهای تانک در شرایط جنگی واقعی است.
- بریتانیا: کاربر اصلی با بیشترین تعداد و ارتقاهای متعدد
- عمان: خریدار خارجی با ۳۸ دستگاه
- اوکراین: دریافت تعدادی دستگاه در سالهای اخیر
- سایر تلاشها: پیشنهاد به کشورهای مختلف بدون موفقیت عمده
ارتقاها و نسخههای بهبودیافته تانک چلنجر 2
در طول خدمت، چلنجر ۲ چندین بار ارتقا یافت. این ارتقاها شامل بهبود سامانه دید، افزودن حفاظت در برابر راکتها، ارتقای الکترونیک و افزایش قدرت تحرک بود. یکی از مهمترین پروژهها، برنامه چلنجر ۳ است که شامل تعویض توپ به نسخه صافروی ۱۲۰ میلیمتری، بهبود موتور و افزودن سامانه حفاظت فعال میشود. این نسخه قرار است از حدود سال ۲۰۲۷ وارد خدمت گردد و ۱۴۸ دستگاه از چلنجر ۲ را به استاندارد جدید برساند. این ارتقاها برای حفظ برتری تانک در برابر تهدیدات آینده ضروری است و نشاندهنده تکامل مداوم طراحی بریتانیایی است.
نقاط قوت تانک چلنجر 2 شامل حفاظت استثنایی، دقت بالای توپ و قابلیت اطمینان در شرایط سخت است. خدمه در عملیاتهای واقعی بارها از بقای تانک پس از اصابت مستقیم خبر دادهاند. نقاط ضعف نیز شامل وزن بالا، مصرف سوخت زیاد و تحرک نسبتاً پایین در مقایسه با برخی رقبا است.
